Chcąc uregulować kwestie dotyczące przekazania własnego majątku po śmierci, należy sporządzić testament. Jest to podstawowy i najczęściej wybierany sposób na wyrażenie woli dotyczącej podziału majątku na wypadek śmierci. Pozwala on na precyzyjne wskazanie spadkobierców i stanowi fundament planowania spadkowego, mający pierwszeństwo przed ogólnymi zasadami dziedziczenia ustawowego. Wiele osób odkłada tę formalność mając nadzieję na długie lata życia. Niestety nikt nie wie kiedy nastąpi kres życia, bowiem śmierć przychodzi nieraz nieoczekiwanie, niezależnie od wieku. Bez sporządzonego testamentu, podział majątku odbędzie się zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego. Zatem pragnąc zabezpieczyć osoby spoza grona dziedziczenia ustawowego, bądź mając zamiar kogoś wydziedziczyć, warto bezzwłocznie sformalizować zapis testamentowy. Wszelkie kwestie dotyczące form oraz poprawności sporządzenia testamentu, a także jakie są jego rodzaje, przedstawimy w dalszej części tekstu.
Czym jest testament?
Testament to rozsądny krok pozwalający uniknąć nieporozumień na gruncie finansowym po śmierci spadkodawcy. Najprościej definiuje się go jako oświadczenie ostatniej woli, w którym osoba fizyczna rozporządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Testament pozwala dowolnie wskazać, komu oraz w jakich częściach pragniemy przekazać majątek. Instytucja testamentu została sformalizowana przez szereg przepisów kodeksy cywilnego, które wymieniają jego szczególne cechy. Są to przede wszystkim:
- Art. 941. Wyłączność testamentu: Rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament.
- Art. 942. Wyłączenie testamentów wspólnych: Testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy.
- Art. 943. Odwołanie testamentu – Spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i jego poszczególne postanowienia.
- Art. 944. Zdolność do sporządzania testamentu:
- § 1. Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych.
- § 2. Testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela.
Jak wynika z powyższych przepisów, testament ma pierwszeństwo przez dziedziczeniem ustawowym. Ponadto, testament może dotyczyć woli wyłącznie jednej osoby. Polskie przepisy nie dopuszczają możliwości zbiorowych zapisów testamentowych. Takowe uznaje się za nieważne. Kolejną ważną kwestią jest również odwołalność testamentu. Testator można bowiem dowolnie odwołać lub zmieniać poszczególne zapisy wedle uznania. Testament obligatoryjnie musi być sporządzony osobiście (niezależnie od jego formy), nie można w tym celu wyznaczyć pełnomocnika. Sporządzenie oraz odwołanie testamentu wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych, inaczej taka czynność jest nieważna.
Przeczytaj Przepisanie domu na jedno dziecko bez zgody drugiego
W jakim celu spisać testament?
Najważniejszym powodem sporządzenia testamentu jest precyzyjnie wskazanie do kogo majątek ma trafić po śmierci spadkodawcy. Dziedziczenie ustawowe często odbiega od woli testatora ze względu na konflikty rodzinne. Ponadto, testament pozwala uczynić spadkobiercami osoby spoza rodziny, a także instytucje (np. charytatywne). Przy pomocy ostatniej woli można również dokonać wydziedziczenia. Przyczyna wydziedziczenia musi być natomiast precyzyjnie określona oraz mieścić się w zakresie zamkniętego katalogu określonego w art. 1008 kodeksu cywilnego. Prawidłowo sporządzony testament pozwala również zminimalizować spory, a także koszty postępowań. Uporządkowanie spraw spadkowych za pomocą testamentu pozwala spadkobiercom na znacznie szybsze przejęcie nieruchomości i swobodne nią dysponowanie. Jest to szczególnie istotne, gdy rodzina nie planuje zatrzymania lokalu i decyduje się na współpracę ze skupem mieszkań, aby błyskawicznie pozyskać środki finansowe i uniknąć kosztów związanych z utrzymaniem pustostanu. Jasny stan prawny wynikający z braku błędów w testamencie jest w takich przypadkach kluczowym warunkiem sprawnej transakcji.
Jakie są rodzaje testamentów?
Polskie przepisy prawne wyróżniają następujące grupy testamentów, które różnią się między sobą okolicznościami, w jakich mogą zostać sporządzone, oraz rygorem formalnym wymaganym do ich ważności. Podział ten opiera się przede wszystkim na trwałości dokumentu oraz obecności czynników zewnętrznych, takich jak stan wyższej konieczności czy bezpośrednie zagrożenie życia. Pierwsza kategoria obejmuje rozwiązania standardowe, dostępne dla każdego w codziennych warunkach, natomiast druga jest zarezerwowana wyłącznie dla sytuacji nadzwyczajnych, w których tradycyjne metody zawiodłyby ze względu na czas lub brak odpowiednich narzędzi.
Testamenty zwykłe
To grupa najczęściej spotykanych form rozrządzania majątkiem na wypadek śmierci, które może sporządzić każda osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych. Charakteryzują się one brakiem ograniczeń czasowych (są ważne bezterminowo, chyba że zostaną odwołane) oraz ścisłymi wymogami co do formy, których niedopełnienie może skutkować nieważnością dokumentu.
Testament holograficzny
Musi być w całości spisany własnoręcznie przez spadkodawcę, a także podpisany pełnym imieniem i nazwiskiem. Podpis musi zostać umieszczony bezpośrednio pod treścią rozporządzeń, aby nie było wątpliwości, że obejmuje on całą treść testamentu. Testator ma obowiązek zamieścić na dokumencie datę jego sporządzenia. Choć w ściśle określonych, wyjątkowych sytuacjach jej brak nie musi skutkować nieważnością, to w praktyce sądowej data jest kluczowa dla potwierdzenia zdolności spadkodawcy do testowania oraz ustalenia kolejności, jeśli sporządzono kilka dokumentów. Brak daty to najczęstszy powód skutecznego podważania testamentów własnoręcznych przez pominiętą rodzinę. Jest to najprostsza forma zapisu testamentowego niewymagająca wizyty w kancelarii notarialnej ani obecności świadków. Warto jeszcze raz podkreślić konieczność spisania dokumentu własnym odręcznym pismem przez sporządzającego. Spisanie testamentu w formie drukowanej lub przy czyjejś pomocy sprawia, że dokument staje się nieważny, niezależnie od tego czy jest opatrzony oryginalnym podpisem testatora.
Testament notarialny
Jest on sporządzany w formie aktu notarialnego przez notariusza. Notariusz spisuje ostatnią wolę testatora na podstawie jego wytycznych. Następnie akt jest odczytywany oraz podpisany. Ta forma testamentu uchodzi za najbezpieczniejszą. Niewątpliwą zaletą jest pewność co do daty sporządzenia (tzw. data pewna) oraz przechowywania oryginału, co wyklucza ryzyko jego zagubienia lub celowego zniszczenia przez osoby nieprzychylne zapisom. Każdy testament notarialny ma swój numer rejestrowy. Ponadto, jest to jedyna forma testamentu, w której można zamieścić zapis windykacyjny, który oznacza rozporządzenie, na mocy którego konkretny składnik majątku przechodzi na wskazaną osobę w momencie otwarcia spadku. Dzięki zapisowi windykacyjnemu spadkobierca staje się właścicielem nieruchomości natychmiast po śmierci testatora, co drastycznie skraca czas potrzebny na ewentualną sprzedaż obiektu. W sytuacjach, gdy budynek wymaga remontu lub znajduje się w innej miejscowości, spadkobiercy często wybierają skup domów, który pozwala na finalizację sprzedaży w zaledwie kilka dni. Posiadanie aktu notarialnego eliminuje konieczność przeprowadzania długotrwałych spraw o stwierdzenie nabycia spadku, co jest niezbędne przy szybkich transakcjach na rynku nieruchomości.
Testament allograficzny (urzędowy)
Jest on obecnie formą rzadko spotykaną. Polega na ustnym oświadczaniu ostatniej woli w obecności urzędnika (np. burmistrza, prezydenta miasta, starosty) oraz jednoczesnej obecności dwóch świadków. Treść oświadczenia zostaje spisana w protokole, który jest następnie odczytywany i podpisywany przez testatora, urzędnika oraz świadków. Nie dopuszcza się tej formy sporządzenia testamentu przez osoby głuche lub nieme. Testament urzędowy bywa stosowany, gdy spadkodawca nie jest w stanie samodzielnie spisać testamentu, a jednocześnie wymagane jest zachowanie oficjalnej formy (przy jednoczesnym braku dostępu do notariusza).
Testamenty szczególne
Wyróżniają się one przede wszystkim tym, że można je sporządzić jedynie w ściśle określonych, nadzwyczajnych okolicznościach, gdy zachowanie zwykłej formy pisemnej lub notarialnej jest niemożliwe lub bardzo utrudnione. Ich ważność jest ograniczona czasowo więc tracą moc po upływie sześciu miesięcy od ustania przyczyn, które uzasadniały ich sporządzenie, chyba że spadkodawca zmarł przed upływem tego terminu.
Testament ustny
Stanowi szczególną formę testamentu, którą można sporządzić jedynie w wyjątkowych sytuacjach, jeżeli zachodzi ryzyko szybkiej śmierci spadkodawcy lub występują szczególne okoliczności i zachowanie zwykłej formy pisemnej jest niemożliwe. Treść takiego testamentu powinna zostać następnie potwierdzona: albo spisana przez jednego ze świadków (lub osobę trzecią) w ciągu roku od złożenia oświadczenia (z podaniem miejsca i daty oświadczenia oraz miejsca i daty sporządzenia pisma, a pismo to podpiszą spadkodawca i dwaj świadkowie albo wszyscy świadkowie), albo (jeśli nie spisano treści) potwierdzona zeznaniami świadków złożonymi przed sądem w ciągu sześciu miesięcy od otwarcia spadku. Testament ustny jest ważny tylko wtedy, gdy spełniono opisane wyżej przesłanki. Jeżeli testator przeżyje sześć miesięcy od ustania okoliczności, które uzasadniły sporządzenie ustnej ostatniej woli, testament traci moc (jeżeli spadkodawca zmarł wcześniej, testament ustny pozostaje podstawą dziedziczenia).
Testament podróżny
Jego forma jest przewidziana na wypadek podróży na polskim statku morskim lub powietrznym. Spadkodawca może wówczas oświadczyć swoją wolę dowódcy statku w obecności dwóch świadków. Dowódca spisuje następnie oświadczenie testatora, odczytuje je w obecności świadków, po czym dokument podpisują testator, świadkowie oraz dowódca. Jeżeli procedury tej nie da się dochować, dopuszczalne jest wówczas sporządzenie testamentu ustnego. Z uwagi na rozwój środków transportu i możliwość sporządzenia zwykłego testamentu nawet w podróży, tego rodzaju testament jest obecnie rzadkością.
Testament wojskowy
Przeznaczony jest głównie dla żołnierzy na wypadek działań zbrojnych. Szczegółowe zasady sporządzenia testamentu wojskowego określa rozporządzenie Ministra Obrony Narodowej. Przepisy pozwalają na uproszczone sporządzenie testamentu przez wojskowych działających w warunkach bojowych. Testament wojskowy może być również sporządzony przez osoby cywilne towarzyszące siłom zbrojnym. Podobnie jak w przypadku innych testamentów szczególnych, ta forma jest ważna tylko w szczególnych okolicznościach i traci moc po upływie sześciu miesięcy od ustania tych okoliczności (jeżeli spadkodawca nie zmarł wcześniej).
Zobacz też Spadek po dziadku gdy ojciec żyje – kto dziedziczy?
Kiedy testament jest nieważny?
Na podstawie art. 945. Wady testamentu kodeksu cywilnego, przyczynami nieważności testamentu są przede wszystkim:
- sporządzenie w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
- sporządzenie pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
- sporządzenie pod wpływem groźby.
Ponadto, za nieważność testamentu z powyższych przyczyn nie można się powołać po upływie trzech lat od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, a w każdym razie po upływie lat dziesięciu od otwarcia spadku.
Nieważność testamentu holograficznego często wynika z błędów formalnych, takich jak brak własnoręcznego podpisu, sporządzenie treści na komputerze (zamiast pismem ręcznym) lub brak daty. Należy pamiętać, że niedopełnienie wymogu własnoręczności całego dokumentu powoduje jego bezwzględną nieważność. Warto zatem dokładnie zapoznać się z zasadami tworzenia poszczególnych rodzajów testamentów, aby nie popełnić błędów.
Dowiedz się Kto dziedziczy spadek po ojcu, gdy żyje matka?
Kto ma wgląd do testamentu?
Wgląd do treści testamentu jest ściśle regulowany prawem i przysługuje jedynie określonym osobom. Po śmierci testatora, dostęp do testamentu mają osoby, które zostały wskazane w testamencie, wykonawca testamentu oraz beneficjenci. Notariusz zachowuje treść testamentu w tajemnicy aż do momentu śmierci testatora. Po otwarciu spadku prawo do uzyskania wypisu aktu notarialnego lub zapoznania się z treścią dokumentu mają osoby w nim wymienione (spadkobiercy, zapisobiercy) oraz ich następcy prawni. Inne osoby, które mają w tym interes prawny, mogą domagać się wglądu w dokument w ramach postępowania przed sądem spadku.
Warto także dodać, że każdy może sprawdzić, czy testament istnieje, korzystając z Notarialnego Rejestru Testamentów (NORT), który jest dobrowolny. W tym celu należy przedstawić odpowiednie dokumenty, takie jak akt zgonu. Rejestr nie zawiera treści testamentów, a jedynie informuje o ich istnieniu. Wgląd w testament mają również tymczasowy przedstawiciel lub kurator spadku, jeśli taki został wyznaczony.
Sprawdź Spadek po wujku – kto dziedziczy i ile wynosi podatek?
Jak napisać testament? – wzór
Samodzielne napisanie testamentu nie powinno stanowić problemu, gdyż nie jest to skomplikowane. Wystarczy jedynie przestrzegać pewnych zasad. Poniżej zamieszczono wzory testamentów wraz z krótkim opisem.
WZÓR 1 Testament zwykły
Testament
Ja, niżej podpisany Adam Nowak (PESEL), na wypadek mojej śmierci powołuję jako jedynego spadkobiercę do całego mojego majątku Annę Kowalską (PESEL.). Warszawa, dnia 12 czerwca 2024 r.
Podpis własnoręczny
Powyższy testament powinien obowiązkowo być sporządzony własnoręcznie oraz własnoręcznie podpisany. Warto dodać, że dokument ostatniej woli należy sporządzić w taki sposób, aby nie było wątpliwości, co do osoby spadkodawcy, jak również co do spadkobiercy.
WZÓR 2 Testament z wydziedziczeniem
Testament z wydziedziczeniem oznacza pozbawienie danej osoby prawa do zachowku. Przyczyny wydziedziczenia zostały szczegółowo wymienione w kodeksie cywilnym.
Poniżej przykład zawierający wydziedziczenie z uwagi na fakt, że spadkobierca wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego:
Testament
Ja, Adam Nowak urodzony w Łodzi dnia …. wydziedziczam mojego najstarszego syna Jana, który wbrew mojej woli od kilku lat, mimo wielokrotnych próśb i starań nadużywa alkoholu oraz narkotyków. Wbrew mojej woli i wbrew naszym ustaleniom nie poddał się opłaconej przeze mnie terapii odwykowej. Łódź, dnia 2 maja 2022 r.
Podpis Własnoręczny
Poniżej przykład zawierający pozbawienie prawa do zachowku z uwagi na dopuszczenie się względem spadkodawcy umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci:
Testament
Białystok, 1 marca 2021 r. Ja, niżej podpisany, Adam Nowak (PESEL), powołuję do całości spadku po mnie moją żonę Annę i jednocześnie wydziedziczam moją córkę Ewę z powodu dopuszczenia się względem mnie rażącej obrazy czci w dniu 12.11.2020 roku, kiedy to na uroczystości rodzinnej publicznie nazwała mnie szmaciarzem. Od tamtej pory Ewa nie odzywa się do mnie. Nie przeprosiła również za swoje zachowanie.
Podpis Własnoręczny
Poniżej przykład zawierający wydziedziczenie z uwagi na uporczywe niedopełnianie względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych:
Testament
Warszawa, dnia 19 listopada 2020 r. Ja, niżej podpisana Joanna Nowak (PESEL), wydziedziczam moją córkę Marię z powodu uporczywego niedopełniania względem mnie obowiązków rodzinnych. Córka Maria bez żadnych zapowiedzi i bez powodu nie odzywa się do mnie od 7 lat. Nic złego jej nie zrobiłam i nie mogę się pogodzić z faktem, że zostałam przez nią zapomniana. Córka nie odzywa się, nie dzwoni do mnie, nawet na święta. Nie interesuje się w ogóle moją sytuacją mimo, że potrzebuję opieki z uwagi na mój wiek. Niejednokrotnie starałam się wznowić kontakt, o czym dobrze wie chociażby moja sąsiadka Małgorzata, przy której starałam się do niej dzwonić. Córka nie odbiera ode mnie telefonów i nie mam z nią kontaktu. Z tego powodu pozbawiam ją zachowku, a do całości spadku powołuję moją sąsiadkę Małgorzatę Pietras (PESEL).
Podpis Własnoręczny
Testament – najważniejsze informacje
Jak wynika z powyższych rozważań, stworzenie testamentu nie należy do czynności szczególnie skomplikowanych. Wymagane jest natomiast przestrzeganie określonych przepisami prawa form oraz zasad. Wszelkie wątpliwości warto skonsultować z prawnikiem lub notariuszem. Co do zasady każdy prawidłowo sporządzony testament ma taką samą moc w zakresie powołania spadkobierców. Należy jednak pamiętać, że tylko forma aktu notarialnego pozwala na ustanowienie zapisu windykacyjnego, który umożliwia przekazanie konkretnego przedmiotu (np. nieruchomości) wskazanej osobie z chwilą śmierci. Jednak ze względu na potencjalne próby kwestionowania oryginalności testamentu, jeżeli istnieje taka możliwość, zaleca się sporządzenie testamentu notarialnego.
