Zdarzają się sytuacje, w których rodzice postanawiają obdarować jedno z potomków. Bywa również, że dzieci są obdarowane nierównomiernie, otrzymując różne typy nieruchomości różniące się wartością, bądź środki pieniężne. Faworyzacja finansowa jednego z dzieci często podyktowana jest chęcią zatrzymania potomka możliwie blisko siebie, w nadziei na pomoc oraz opiekę na stare lata. Nierównomierne obdarowywanie dzieci bywa często powodem konfliktów rodzinnych z powodu poczucia niesprawiedliwości. Podnoszony jest wówczas zarzut nierównego obdarowania każdego z potomków. Rodzeństwo nieobdarowane zapomina również o trudach opieki oraz pomocy, której udzielał rodzicom obdarowany. Wsparcie oraz poświęcony czas trudno jest wycenić, jednak w obliczu sporów finansowych kwestia ta jest pomijana. Wiele osób nierównomiernie rozdzielających majątek rodzinny wśród krewnych zapomina, iż istnieje instytucja zachowku. Mniej obdarowani mogą zatem mieć w przyszłości roszczenia finansowe do szczodrzej obdarowanych. Wszelkie kwestie wyjaśniające czym jest zachowek oraz komu przysługuje i ile wynosi omówimy w dalszej części tekstu.
- Czym jest zachowek po rodzicach i komu przysługuje?
- Jak obliczyć udział oraz wartość zachowku?
- Komu należy się zachowek?
- Czym jest substrat zachowku?
- Jak ubiegać się o zachowek oraz ile jest na to czasu?
- Kiedy zachowek się nie należy?
- Zachowek – najważniejsze informacje
- Najczęściej zadawane pytania o zachowek
Czym jest zachowek po rodzicach i komu przysługuje?
Należy mieć świadomość, że przekazanie nieruchomości lub środków pieniężnych na rzecz jednego z dzieci, przy jednoczesnym pominięciem pozostałych, powoduje dla obdarowanego potencjalne zobowiązania wobec rodzeństwa. Bowiem rodzeństwo, które nie zostało obdarowane ma prawo ubiegać się o rekompensatę w postaci zachowku. Kwestie zachowku szczegółowo regulują przepisy (art. 991-994) kodeksu cywilnego. Zachowek po rodzicach jest uprawnieniem przysługującym dzieciom, małżonkom, a czasem również wnukom pominiętym w procesie dziedziczenia. Gwarantuje otrzymanie ekwiwalentu części przysługującego ustawowo spadku. Jest to prawo, które obowiązuje nawet, gdy spadkodawca wyznaczył za sprawą testamentu innych spadkobierców (również spoza rodziny) lub pominął niektórych uprawnionych. Roszczenie o zachowek dotyczy wyłącznie rekompensat w formie pieniężnej. Nie można zatem domagać się wydania konkretnych dóbr z masy spadkowej. Wyklucza to możliwość odzyskania rzeczy o charakterze pamiątkowym. Warto jednak pamiętać, że jeśli w skład spadku wchodzą nieruchomości, których spadkobiercy nie chcą lub nie mogą zatrzymać to skup mieszkań może być sposobem na spłatę roszczeń.
Jak obliczyć udział oraz wartość zachowku?
Ogólna zasada brzmi, że w ramach zachowku należy się równowartość maksymalnie połowy przysługującego udziału w spadku, gdyby dziedziczenie odbywało się w standardowym trybie ustawowym. Istnieje natomiast wyjątek dotyczący uprawnionych trwale niezdolnych do pracy oraz małoletnich. W takich przypadkach zachowek wynosi dwie trzecie wartości przysługującego udziału. Podczas obliczania udziału będącego podstawą do ustalenia wartości zachowku należy wziąć pod uwagę również spadkobierców, którzy odrzucili spadek oraz spadkobierców niegodnych. Nie należy natomiast uwzględniać spadkobierców, którzy zostali wydziedziczeni lub zrzekli się dziedziczenia.
Komu należy się zachowek?
To komu przysługuje zachowek nie zawsze jest jasne. Dlatego dokładnie omawiamy to zagadnienie w poniższych przykładach:
Przykład 1. Obliczenie zachowku dla kilku dzieci
Zmarły Jan sporządził testament notarialny zapisując cały majątek swojej żonie Annie, z którą nie miał dzieci. Miał jednak dwoje synów z poprzedniego małżeństwa w wieku 10 oraz 19 lat. Poprzednia żona nie ma prawa do zachowku. Prawo do zachowku mają natomiast synowie z poprzedniego małżeństwa. Wartość masy spadkowej wynosi 1800000 zł.
Gdyby nie pozostawiono testamentu i podział odbywał się na podstawie dziedziczenia ustawowego, udziały wynosiłyby: każde z dwojga dzieci po 1/3, żona 1/3.
W tej sytuacji obliczenie zachowku dla pełnoletniego dziecka to wyliczenie wartości udziału spadkowego:
1/3 z 1800000 zł=600000 zł więc zachowek wynosi ½ czyli finalnie 300000 zł.
Obliczenie zachowku dla niepełnoletniego (w chwili śmierci ojca) dziecka to wyliczenie wartości udziału spadkowego:
1/3 z 1800000 zł=60000 0zł, zachowek wynosi 2/3 czyli finalnie 400000 zł.
Przykład 2. Obliczenie wysokości zachowku z pomniejszeniem:
Obliczona kwota zachowku dla córki wynosi 200000 zł. Jednak 3 lata przed śmiercią ojca otrzymała w darowiźnie samochód o wartości 100000 zł. Należy zatem kwotę zachowku pomniejszyć o tę wartość. Finalnie kwota należnego zachowku wynosi w tej sytuacji 100000 zł.
Przeczytaj Przepisanie domu na jedno dziecko bez zgody drugiego
Czym jest substrat zachowku?
Substrat zachowku stanowi wartość udziału spadkowego, na podstawie którego ustala się kwotę należnego zachowku. Jest to zatem wartość, którą otrzymaliby poszczególni spadkobiercy gdyby proces spadkowy odbywał się w trybie ustawowym, bez testamentu. W pierwszej kolejności należy ustalić wartość wszelkich aktywów masy spadkowej pomniejszonych o zadłużenia. Następnie do ustalonej uprzednio wartości należy doliczyć wszelkie darowizny dokonane za życia spadkobiercy. Sytuacja komplikuje się, gdy spadek jest podzielony między wielu krewnych. W takim przypadku niektórzy spadkobiercy decydują się na współpracę ze skupem udziałów w nieruchomościach, aby uniknąć długotrwałych sporów o podział fizyczny lokalu i szybciej rozliczyć się z pozostałymi uprawnionymi. Przy obliczaniu zachowku nie dolicza się darowizn dokonanych na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku, jeżeli zostały dokonane dawniej niż 10 lat przed śmiercią spadkodawcy. Wspomniany okres dziesięcioletni obejmuje darowizny poczynione na rzecz osób obcych oraz daleko spokrewnionych. Należy je jednak uwzględnić jeżeli zostały poczynione wcześniej. Darowizny otrzymane przez spadkobierców oraz osoby uprawnione do zachowku dolicza się do masy spadkowej zawsze, bez względu na to, ile lat przed śmiercią spadkodawcy zostały dokonane. Podczas obliczania wartości zachowku dla zstępnego nie wlicza się natomiast darowizn mających miejsce przed jego narodzinami. W przypadku współmałżonka, nie dolicza się darowizn, które miały miejsce przed zawarciem małżeństwa.
Jak ubiegać się o zachowek oraz ile jest na to czasu?
Najbardziej polubowną drogą otrzymania zachowku jest porozumienie pomiędzy stronami. Można w tym celu zawrzeć ugodę. Warto ją sformalizować dokumentem notarialnym, nie jest to jednak obligatoryjne. Jeżeli jednak bezsporne porozumienie jest niemożliwe, a wszelkie próby negocjacji nie powiodły się, pozostaje skierować sprawę do sądu. Możliwość ubiegania się o wypłatę zachowku w ramach postępowania sądowego jest ograniczona czasowo. Zgodnie z art. 1007 kodeksu cywilnego, zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od dnia otwarcia spadku (czyli od dnia śmierci spadkodawcy) lub od dnia ogłoszenia testamentu.
Sprawdź Ile trwa sprawa spadkowa u notariusza?
Kiedy zachowek się nie należy?
W niektórych sytuacjach wypłata zachowku nie jest wymagana. W pierwszej kolejności dotyczy to osób uznanych za niegodne dziedziczenia na podstawie odrębnego procesu sądowego wytoczonego po śmierci spadkodawcy. Powody niegodności dziedziczenia zostały szczegółowo określone w Kodeksie cywilnym. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:
- dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy,
- podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności,
- umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego,
- uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową,
- uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.
Również sam spadkodawca może pozbawić spadkobierców możliwości dochodzenia prawa do zachowku poprzez wydziedziczenie zamieszczone w testamencie. Przyczyna wydziedziczenia musi być precyzyjnie określona oraz mieścić się w zakresie zamkniętego katalogu określonego w art. 1008 kodeksu cywilnego. Są to następujące sytuacje:
- wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
- dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
- uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Warto również wspomnieć, że istnieje również możliwość pozbawienia zachowku współmałżonka, gdy spadkodawca wniósł uzasadniony pozew o rozwód z wyłącznej winy współmałżonka, a sprawa nie została zakończona przed jego śmiercią.
Zachowek – najważniejsze informacje
Sprawy spadkowe często bywają czasochłonne i skomplikowane. Powodem wielu konfliktów rodzinnych staje się również kwestia poczucia niesprawiedliwości ze względu na nieuczciwy w ich opinii podział masy spadkowej lub wcześniej poczynionych darowizn. Naturalne wydaje się dążenie do sprawiedliwego podziału dóbr rodzinnych. Warto jednak przeanalizować, czy aby nierówny podział majątku rodzinnego nie stanowi rekompensaty za pomoc i opiekę poświęconą rodzicom za życia. Jeżeli jednak poczucie niesprawiedliwości jest uzasadnione, warto skorzystać z prawa do zachowku. Zaleca się zacząć od polubownych ustaleń w drodze negocjacji. Wypracowany kompromis w sprawie zachowku warto przypieczętować dokumentem notarialnym. Jeżeli jednak konflikt rodzinny nie pozwala na porozumienie we własnym gronie, pozostaje ubieganie się o zachowek na drodze sądowej. Nie należy jednak zapominać, że zachowek przedawnia się po 5 latach od dnia śmierci spadkodawcy lub od dnia ogłoszenia testamentu.
