Dziedziczenie testamentowe mieszkania – na czym polega?

Sporządzenie testamentu stanowi formę uregulowania kwestii dotyczących przekazania nieruchomości po śmierci. To najlepszy sposób pozwalający na dowolne wyrażenie woli, określające komu pragniemy przekazać swój dom lub mieszkanie. Wiele osób odkłada tę formalność, jednak śmierć może nadejść nieoczekiwanie niezależnie od wieku. Bez sporządzonego testamentu, podział majątku odbywa się zgodnie z zasadami dziedziczenia ustawowego. Mając zatem zamiar zabezpieczyć osoby spoza grona dziedziczenia ustawowego, bądź wydziedziczyć członka rodziny, należy bezzwłocznie sformalizować zapis testamentowy.

Czym jest testament? 

Testament to rozsądny krok pozwalający uniknąć nieporozumień na gruncie finansowym po śmierci spadkodawcy. Najprościej definiuje się go jako oświadczenie ostatniej woli, w którym osoba fizyczna rozporządza swoim majątkiem na wypadek śmierci. Testament pozwala dowolnie wskazać, komu oraz w jakich częściach pragniemy przekazać majątek. Z przepisów kodeksu cywilnego (art. 941-944) wynika, że testament ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Testament może dotyczyć woli wyłącznie jednej osoby. Nie dopuszcza się możliwości zbiorowych zapisów testamentowych. Kolejną ważną kwestią jest również odwołalność testamentu. Testator można dowolnie odwołać lub zmieniać poszczególne zapisy wedle uznania. Testament niezależnie od formy obligatoryjnie musi zostać sporządzony osobiście. Spisanie lub odwołanie testamentu wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych, w przeciwnym wypadku taka czynność uznawana jest jako nieważna. 

Najważniejszym powodem sporządzenia testamentu jest precyzyjnie wskazanie do kogo majątek ma trafić po śmierci spadkodawcy. Dziedziczenie ustawowe często odbiega od woli testatora ze względu na konflikty rodzinne lub powody osobiste. Ponadto testament pozwala uczynić spadkobiercami osoby spoza rodziny lub instytucje. Przy pomocy ostatniej woli można również wydziedziczyć osobę z grona potencjalnych spadkobierców. Przyczyna wydziedziczenia musi być natomiast precyzyjnie określona oraz mieścić się w zakresie zamkniętego katalogu określonego w art. 1008 kodeksu cywilnego.

Przeczytaj Zachowek – co to jest i komu przysługuje?

Kto otrzyma nieruchomość bez testamentu?

Zgodnie z polskim prawem spadkowym, ustawowa kolejność dziedziczenia (gdy nie sporządzono testamentu) następuje według poniższej kolejności: 

• Grupa I (Małżonek i dzieci): W pierwszej kolejności spadek otrzymują małżonek oraz dzieci zmarłego – dziedziczą oni w równych częściach, przy czym część dla małżonka nie może być mniejsza niż 1/4 całości. Do tej grupy należą także dzieci przysposobione (adoptowane), które dziedziczą na równi z dziećmi biologicznymi.
• Grupa II (Małżonek, rodzice, rodzeństwo i ich dzieci): Jeśli zmarły nie miał dzieci, do dziedziczenia dochodzi jego małżonek (otrzymuje połowę) oraz rodzice. Jeżeli jedno z rodziców nie żyje, przypisany mu udział spadkowy przechodzi na rodzeństwo zmarłego w równych częściach. Jeśli rodzeństwo również nie żyje, ich część przechodzi na ich dzieci (czyli siostrzeńców i bratanków zmarłego).
• Grupa III (Dziadkowie i ich zstępni): Dziedziczą tylko wtedy, gdy zmarły nie pozostawił małżonka, dzieci, rodziców, rodzeństwa ani dzieci rodzeństwa. Spadek jest wtedy dzielony po równo między żyjących dziadków.
• Grupa IV (Pasierbowie): Dzieci małżonka spadkodawcy, których rodzice biologiczni nie żyli w chwili otwarcia spadku.
• Grupa V (Gmina lub Skarb Państwa): Jeżeli zmarły nie pozostawił żadnych krewnych ani małżonka, cały majątek (w tym mieszkanie) przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego lub Skarbowi Państwa. W sytuacjach, gdy nieruchomość trafia do spadkobierców, część osób decyduje się na jej szybką sprzedaż poprzez skup mieszkań. 

Czy spadek testamentowy wiąże się z obowiązkami podatkowymi? 

Przyjęcie mieszkania ze spadku wiąże się z obowiązkami podatkowymi. Należy przede wszystkim zgłosić nabycie spadku do Urzędu Skarbowego. W zależności od stopnia pokrewieństwa oraz spełnienia ustawowych warunków może również powstać obowiązek zapłaty podatku od spadków i darowizn. Wymiar podatku, a także ewentualne ulgi związane są przede wszystkim od stopnia pokrewieństwa spadkobiercy ze spadkodawcą. Spadkobierców dzieli się na trzy grupy podatkowe:

• Grupa I: małżonek, zstępni (dzieci, wnuki, prawnuki), wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie), pasierb, zięć, synowa, rodzeństwo, ojczym, macocha, teściowie. Najbliższa rodzina (małżonek, zstępni i wstępni, a także pasierbowie, ojczym i macocha) mają prawo do całkowitego zwolnienia od podatku. Obligatoryjnie należy jednak zgłosić nabycie spadku przy pomocy formularza SD-Z2 w Urzędzie Skarbowym w ciągu 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku lub zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia u notariusza.
• Grupa II: zstępni rodzeństwa (np. siostrzeniec lub bratanek), rodzeństwo rodziców, zstępni i małżonkowie pasierbów, małżonkowie rodzeństwa oraz małżonkowie rodzeństwa małżonków, a także małżonkowie innych zstępnych. W tej sytuacji należy zapłacić podatek od spadku, którego wysokość określa Urząd Skarbowy na podstawie złożonego formularza SD-3 w terminie 1 miesiąca od dnia powstania obowiązku podatkowego, czyli najczęściej od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia.
• Grupa III: pozostałe osoby (np. kuzyni dalszego stopnia, osoby niespokrewnione). Obowiązek podatkowy oraz termin złożenia formularza SD-3 są tożsame jak w przypadku grupy II.

Zobacz też Akt poświadczenia dziedziczenia – co to jest i ile kosztuje?

Czy rodzina pominięta w testamencie ma prawo do zachowku? 

Przekazanie nieruchomości na rzecz jednego z dzieci z pominięciem pozostałych może rodzić obowiązek wypłaty zachowku. Dzieci pominięte w testamencie należą do grona osób uprawnionych do dochodzenia rekompensaty pieniężnej od spadkobiercy. Należy przy tym pamiętać, że rodzeństwo spadkodawcy co do zasady nie jest uprawnione do zachowku. Zachowek jest uprawnieniem przysługującym zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, jeżeli byliby powołani do dziedziczenia ustawowego. Gwarantuje ono otrzymanie ekwiwalentu części przysługującego ustawowo spadku. Jest to prawo, które obowiązuje nawet, gdy spadkodawca wyznaczył za sprawą testamentu innych spadkobierców (również spoza rodziny) lub pominął niektórych uprawnionych. Roszczenie o zachowek dotyczy wyłącznie rekompensat w formie pieniężnej. Nie można zatem domagać się wydania konkretnych składowych z masy spadkowej. 

Jak obliczyć wartość zachowku? 

W ramach zachowku należy się równowartość połowy przysługującego udziału w spadku, gdyby dziedziczenie odbywało się zgodnie z ustawą. Wyjątek dotyczy uprawnionych trwale niezdolnych do pracy oraz małoletnich. Wówczas zachowek wynosi dwie trzecie wartości przysługującego udziału. Podczas obliczania udziału będącego podstawą do obliczenia wartości zachowku należy wziąć pod uwagę również spadkobierców, którzy odrzucili spadek oraz spadkobierców niegodnych. Nie należy natomiast uwzględniać spadkobierców, którzy zostali wydziedziczeni lub zrzekli się dziedziczenia.

Sprawdź Darowizna na wnuka z pominięciem dzieci – czy jest możliwa?

W jaki sposób można ubiegać się o zachowek?

Najlepszą drogą domagania się zachowku jest porozumienie pomiędzy stronami. Można w tym celu zawrzeć ugodę, najlepiej udokumentowaną notarialnie. Jeżeli jednak taki wariant jest niemożliwy, a próby polubownego rozstrzygnięcia sprawy nie powiodły się, pozostaje skierować sprawę do sądu. Możliwość ubiegania się o wypłatę zachowku w ramach postępowania sądowego jest ograniczona czasowo. Zgodnie z art. 1007 Kodeksu cywilnego roszczenie o zachowek co do zasady przedawnia się po upływie 5 lat. W przypadku dziedziczenia testamentowego termin liczony jest od dnia ogłoszenia testamentu, a przy dziedziczeniu ustawowym – od dnia otwarcia spadku. 

Kiedy zachowek się nie należy? 

Istnieją sytuacje, w których wypłata zachowku nie będzie musiała mieć miejsca. Po pierwsze dotyczy to osób uznanych za niegodne dziedziczenia na podstawie odrębnego procesu sądowego wytoczonego po śmierci spadkodawcy. Powody niegodności dziedziczenia zostały określone w kodeksie cywilnym. Spadkobierca może być uznany przez sąd za niegodnego, jeżeli:

• dopuścił się umyślnie ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy:
• podstępem lub groźbą nakłonił spadkodawcę do sporządzenia lub odwołania testamentu albo w taki sam sposób przeszkodził mu w dokonaniu jednej z tych czynności;
• umyślnie ukrył lub zniszczył testament spadkodawcy, podrobił lub przerobił jego testament albo świadomie skorzystał z testamentu przez inną osobę podrobionego lub przerobionego;
• uporczywie uchylał się od wykonywania wobec spadkodawcy obowiązku alimentacyjnego określonego co do wysokości orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem albo innym organem albo inną umową;
• uporczywie uchylał się od wykonywania obowiązku pieczy nad spadkodawcą, w szczególności wynikającego z władzy rodzicielskiej, opieki, sprawowania funkcji rodzica zastępczego, małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy albo obowiązku wzajemnego szacunku i wspierania się rodzica i dziecka.

Po drugie, sam spadkodawca może pozbawić spadkobiorców możliwości dochodzenia swoich praw poprzez wydziedziczenie zapisane w testamencie. Przyczyna wydziedziczenia musi być precyzyjnie określona oraz mieścić się w zakresie zamkniętego katalogu zawartego w kodeksie cywilnym. Są to następujące sytuacje: 

• wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego;
• dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci;
• uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.

Warto również wspomnieć, że istnieje również możliwość pozbawienia zachowku współmałżonka, gdy spadkodawca wniósł uzasadniony pozew o rozwód z wyłącznej winy współmałżonka, a sprawa nie została zakończona przed jego śmiercią. 

W jaki sposób nabyć spadek testamentowy? 

Najszybszym sposobem nabycia spadku jest wizyta w kancelarii notarialnej. Wymagana jest wówczas obecność wszystkich spadkobierców. Notariusza sporządza Akt Poświadczenia Dziedziczenia (APD). Jeżeli jednak spadkobiercy są skonfliktowani lub nie jest możliwa obecność wszystkich jednocześnie, należy złożyć wniosek do sądu. Jest to sposób znacznie dłuższy, lecz często nieunikniony. Zwieńczeniem procesu sądowego jest postanowienie o nabycie spadku.

Przeczytaj również Stwierdzenie nabycia spadku i co dalej?

Jak uniknąć przejęcia długów podczas dziedziczenia testamentowego?

W pierwszej kolejności należy zdecydować czy spadek przyjąć czy odrzucić. Na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku spadkobierca ma 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o swoim powołaniu do spadku. Jeżeli spadkobierca nie złoży oświadczenia w ustawowym terminie, spadek zostanie przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza. Jeżeli istnieje świadomość o istniejących zadłużeniach przewyższających wartość aktywów wchodzących w skład masy spadkowej, rozsądnym wyborem jest odrzucenie spadku. Należy pamiętać, że po odrzuceniu spadku przez rodzica do dziedziczenia mogą zostać powołane jego dzieci. Jeżeli po odrzuceniu spadku do dziedziczenia dochodzą małoletnie dzieci, co do zasady konieczne jest uzyskanie zgody sądu opiekuńczego na złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w ich imieniu przez rodziców.

Kolejną możliwością zminimalizowania ryzyka nabycia niechcianych zadłużeń pochodzących ze spadku, jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Wówczas odpowiedzialność za potencjalne zadłużenia występuje maksymalnie do wartości aktywów ze spadku. Prościej mówiąc, w najgorszym wypadku można wyjść na zero. Takie rozwiązanie wydaje się racjonalnie, gdy nie mamy pewności co do sytuacji finansowej spadkodawcy w momencie jego śmierci. W niektórych przypadkach, szczególnie przy współwłasności, rozwiązaniem może być sprzedaż udziałów w majątku, np. poprzez skup udziałów w nieruchomościach.

Najczęściej zadawane pytania o dziedziczenie testamentowe mieszkania